Mahkemeden Bilgi ve Belge İstemek İçin Ne Yapılmalı?

Belge İbrazı ve Kanuni Dayanak

Hukuk yargılamasında ispatın en önemli araçlarından biri olan belgeler, davanın seyrini değiştirebilecek niteliktedir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.216 uyarınca, mahkeme bir belgenin sadece örneğinin dosyaya sunulduğu durumlarda, belgenin aslının sunulmasını kendiliğinden veya tarafların talebiyle isteyebilir. Böylece mahkeme, örnek ile yetinmeyip belgenin aslını doğrudan inceleme imkânına kavuşur.

Belgelerin ispat gücü, asıllarının incelenmesiyle doğrudan ilişkilidir. Kanun, mahkemenin belge aslını isteme yetkisini açıkça düzenlemiştir. Eğer bir taraf davasını ispat etmek için elindeki belgenin aslını mahkemeye sunarsa, bu belgenin geri verilmesi konusunda hakime başvurma hakkına sahip olur. Geri verme konusunda kararı hâkim verir; talep edilmesi, belgenin mutlaka geri verileceği anlamına gelmez.

Belge aslını verme yükümlülüğü yalnızca taraflarla sınırlı değildir. HMK m.216 kapsamında, belgenin aslını elinde bulunduran taraf, üçüncü kişi veya resmî makamlar, istenmesi hâlinde bunu mahkemeye vermek zorundadır. Bu yükümlülük, tarafların tek başına ulaşamadığı belge asıllarının mahkeme aracılığıyla dosyaya getirilmesini sağlar.

Belge İbrazı İçin Gereken Şartlar

Üçüncü kişi veya kurumun elindeki bir belgenin ibrazına karar verilebilmesi için kanun bir koşul arar. HMK m.221 uyarınca mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan bir belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse, bu belgenin ibrazını emreder. Dolayısıyla talepte bulunan tarafın, belgenin hangi iddia veya savunmanın ispatı için gerekli olduğunu ortaya koyması gerekir.

Belgeyi ibraz yükümlülüğü mutlak değildir. Kanuna göre belgeyi ibraz zorunda olanlar, tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümlere göre belgeyi ibrazdan veya bu konudaki tanıklıktan çekinebilirler. Yani tanıklıktan çekinme hakkı bulunan bir kimse, aynı sebeplere dayanarak belgeyi ibraz etmekten de çekinebilir.

İbraz kararı verildiğinde yükümlülüğün muhatabı, kanunun ifadesiyle belgeyi ibraz etmesine karar verilen herkestir. Bu kişi elindeki belgeyi ibraz etmek zorundadır. Belgeyi ibraz veya bu konuda tanıklık yapmak zorunda olanlar hakkında tanıklara ilişkin hükümler uygulanır.

Belge İbraz Süreci ve Usul

Belge ibrazı süreci, mahkemenin ibraz emri vermesiyle başlar. HMK m.221 uyarınca, belgeyi ibraz etmesine karar verilen kişi, elindeki belgeyi mahkemeye sunmakla yükümlüdür. Eğer kişi belgeyi ibraz edemiyorsa, bunun nedenini delilleriyle birlikte mahkemeye açıklamak zorundadır. Mahkeme yapılan açıklamayı yeterli görmezse, bu kimseyi tanık olarak dinleyebilir.

Tanık olarak dinleme, belgenin neden ibraz edilemediğine ilişkin açıklamanın mahkemece yeterli görülmediği hâllerde başvurulabilecek bir yoldur. Kanun bu konuda mahkemeye takdir yetkisi tanımış, dinleme zorunluluğu getirmemiştir. Bu kişi tanık olarak dinlendiğinde, hakkında tanıklara ilişkin hükümler uygulanır.

Belge asıllarının mahkemeye sunulması durumunda, belgenin korunması için özel usuller uygulanır. HMK m.216 uyarınca, mahkeme belge aslının verilmesi halinde saklanması için gerekli tedbirleri alır veya belgeyi, istendiğinde tekrar verilmek üzere ibraz edene geri verebilir. Mahkeme bu iki yoldan birini seçer: belgeyi saklama tedbirleri alarak dosyada tutar ya da istendiğinde yeniden sunulması kaydıyla ibraz edene geri verir.

Belge Aslının Geri Verilmesi ve Sonuçları

Mahkemeye sunulan belge asıllarının iadesi, tarafların talep edebileceği bir hak olarak düzenlenmiştir. HMK m.216 uyarınca, bir taraf elindeki belgenin aslını mahkemeye verirse, bu belgenin kendisine geri verilmesini isteyebilir. Bu durumda hâkim, belgenin aslının geri verilip verilmeyeceğine dair bir karar vermekle görevlidir.

Belgenin aslı iade edilecekse, dosya üzerinde hukuki bir işlem yapılması zorunludur. Hâkim belgenin geri verilmesine karar verdiğinde, belgenin aslına uygun bir örneği mahkeme mührü ve yazı işleri müdürünün imzasıyla onanarak dava dosyasına konulur. Böylece belgenin aslı geri verilse de, aslına uygunluğu onaylanmış bir örneği dosyada kalır.

Belgeyi ibraz etmesine karar verilen kişinin durumu tanıklık hükümleriyle bağlantılıdır. Belgeyi ibraz veya bu konuda tanıklık yapmak zorunda olanlar hakkında tanıklara ilişkin hükümler uygulanır. Kanun ibraz etmemenin somut yaptırımını bu maddede ayrıca saymamış, tanıklara ilişkin hükümlere göndermiştir. Bu nedenle örneğin usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeretsiz gelmeyen tanık için öngörülen zorla getirtme ve disiplin para cezası, bu konuda tanık olarak dinlenecek kişi bakımından da gündeme gelir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Belge ibrazında sık yapılan hatalardan biri, belgenin neden ibraz edilemediğinin delilleriyle açıklanmamasıdır. HMK m.221 gereği, belgeyi ibraz edemeyen kişi bunun sebebini delilleri ile birlikte açıklamak zorundadır; yalnızca belgenin elinde olmadığını söylemek yeterli değildir. Aksi takdirde mahkeme açıklamayı yeterli görmeyerek bu kişiyi tanık olarak dinleyebilir.

Üçüncü kişi veya kurumdaki bir belgenin getirtilmesi istenirken, belgenin ispat bakımından zorunlu olduğu açıkça ortaya konulmalıdır. Mahkeme, ibrazı ancak belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse emreder. Bu nedenle talepte belgenin ne olduğu, kimin elinde bulunduğu ve hangi vakıanın ispatı için gerektiği belirtilmelidir.

Belge asıllarının iadesi aşamasında, mahkemeye sunulan belgenin aslına uygun örneğinin dosyaya konulması kuralına dikkat edilmelidir. Belgenin aslının geri alınması halinde, aslına uygun olduğu mahkeme mührü ve yazı işleri müdürünün imzasıyla onanmış örneğin dosyaya konulması gerekir. Aslını geri alan tarafın, mahkemece istendiğinde belgeyi yeniden sunabilecek şekilde saklaması gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mahkemeden belgenin aslını isteyebilir miyim?

Evet. Belgenin sadece örneğinin mahkemeye verildiği durumlarda mahkeme, kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine belgenin aslının verilmesini de isteyebilir (HMK m.216).

Elimdeki belgenin aslını mahkemeye verirsem geri alabilir miyim?

Evet, belgenin aslını mahkemeye sunan taraf, belgenin geri verilmesini talep edebilir. Hâkim, belgenin aslının geri verilip verilmeyeceğine karar verir (HMK m.216).

Mahkeme üçüncü kişideki bir belgenin ibrazını hangi koşulda emreder?

Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse ibrazını emreder. Belgeyi ibraz zorunda olanlar, tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümlere göre ibrazdan çekinebilirler (HMK m.221).

Belgeyi ibraz edemeyen kişi ne yapmalıdır?

Belgeyi ibraz etmesine karar verilen kişi, belgeyi ibraz edemiyorsa bunun sebebini delilleri ile birlikte açıklamak zorundadır. Mahkeme açıklamayı yeterli görmezse bu kimseyi tanık olarak dinleyebilir (HMK m.221).