Vergi Borcundan Mal Kaçırma Sayılan Tasarruflar Nelerdir?

Borçtan Mal Kaçırma Kavramı ve Dayanağı

Amme alacaklarının tahsilini zorlaştıran işlemler, borçlunun mal varlığını koruma güdüsüyle gerçekleştirdiği hukuki tasarruflardır. 6183 sayılı Kanun m.29, bu tür işlemlerin hangi durumlarda geçersiz sayılacağını açıkça düzenler. Kanun koyucu, kamu alacağının tahsilini güvence altına almak adına, borçlunun mal varlığını azaltan belirli işlemleri hukuken hükümsüz kabul ederek alacaklı idarenin haklarını korumayı hedeflemektedir.

Bu düzenleme yalnızca tasarrufun türüyle değil, yapıldığı zamanla da ilgilenir. Maddede sayılan üç tür işlem, ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye doğru iki yıl içinde veya ödeme müddetinin başlamasından sonra yapılmışsa hükümsüzdür. Madde, borçlunun alacağı tahsil edilemez kılma maksadıyla hareket etmiş olmasını ayrıca aramaz; bu maksada dayanan tasarruflar kanunun başka bir hükmünde düzenlenmiştir.

Hükümsüzlük her amme borçlusu için değil, kanunda sayılan durumdakiler için gündeme gelir. Bunlar süresinde veya hapsen tazyike rağmen mal beyanında bulunmayanlar, malı bulunmadığını bildirenler ve beyan ettiği malların borcuna yetmediği anlaşılanlardır. Borçlu bu durumlardan birinde ise maddede sayılan tasarrufları hükümsüz sayılır.

Hükümsüz Sayılan Tasarrufların Şartları

Bir işlemin bu maddeye göre hükümsüz sayılabilmesi için borçlunun belirli bir durumda olması gerekir. Borçlu amme alacağını ödememiş olmalı; ayrıca mal beyanında bulunmamış, malı bulunmadığını bildirmiş veya beyan ettiği malların borcuna yetmediği anlaşılmış olmalıdır. Bu şartlar yoksa maddede sayılan işlemler yapılmış olsa bile hükümsüzlük doğmaz.

Hükümsüz sayılan ilk tasarruf, borçlu tarafından mevcut bir borcu temin için yapılan rehinlerdir. Yani borçlu, önceden doğmuş bir borcu için alacaklısına sonradan rehin verirse bu rehin kapsamdadır. Bunun tek istisnası, borçlunun teminat göstermeyi evvelce taahhüt etmiş olduğu hâllerdir. Borçlu rehin vermeyi daha önce üstlenmişse sonradan kurulan rehin bu bende göre hükümsüz sayılmaz.

Hükümsüz sayılan ikinci tasarruf, borca karşılık para veya mutat ödeme vasıtalarından başka bir yolla yapılan ödemelerdir. Örneğin borcun para yerine bir mal verilerek kapatılması bu kapsamda değerlendirilebilir. Kanun 'mutat ödeme vasıtaları' kavramını tanımlamamıştır; özel alacaklar için benzer kuralı içeren icra hukukundaki düzenlemeye ilişkin uygulamada nakit, banka havalesi, EFT ve kambiyo senedi verilmesi olağan ödeme yolları olarak görülmekte, borca karşılık mal devri ise olağan dışı sayılmaktadır. Üçüncü tasarruf ise vadesi gelmemiş bir borç için yapılan ödemelerdir. Bu işlemlerin ortak yanı, borçlunun bir alacaklısını olağan dışı bir yolla ya da zamanından önce tatmin etmesidir.

İşlemlerin Yapıldığı Süreler ve Usul

Kanun, hangi tarihte yapılan işlemlerin kapsamda olduğunu açıkça belirlemiştir. Ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye doğru iki yıl içinde yapılan tasarruflar ile ödeme müddetinin başlamasından sonra yapılan tasarruflar madde kapsamındadır. Geriye doğru sürenin başlangıcı borcun doğduğu tarih değil, ödeme müddetinin başladığı tarihtir.

Ödeme müddetinin başlamasından sonra yapılan işlemler de kapsamdadır; ancak yalnızca maddede sayılan üç tür tasarruf bakımından. Borçlunun bu dönemdeki her işlemi bu maddeye göre hükümsüz olmaz. Sayılanların dışındaki tasarruflar, şartları varsa kanunun ivazsız tasarruflara veya tahsile imkân bırakmamak maksadıyla yapılan tasarruflara ilişkin hükümlerine göre değerlendirilir.

Usul bakımından kanun, bu tasarrufların iptali için genel mahkemelerde dava açılmasını ve bu davalara diğer işlerden önce bakılmasını öngörür. Dava açma süresi de sınırlıdır: tasarrufun yapıldığı tarihten beş yıl geçtikten sonra bu hükme dayanılarak dava açılamaz. Borçlunun mal beyanında bulunmaması veya beyan ettiği malların yetersizliği ise maddenin uygulanmasının ön koşuludur.

Hükümsüzlüğün Sonuçları ve Hakların Kullanımı

Bir tasarrufun hükümsüz sayılması, o işlemin amme alacağının tahsili bakımından sonuç doğurmaması anlamına gelir. Kanuna göre bu tasarruflardan faydalananlar elde ettiklerini, elden çıkarmışlarsa takdir edilecek bedelini vermek zorundadır. Böylece rehinle ya da olağan dışı ödemeyle bir alacaklıya aktarılan değer, amme alacağının tahsilinde dikkate alınır.

Bu sonuç, işlemin karşı tarafı olan üçüncü kişiyi doğrudan etkiler. Lehine rehin kurulan ya da kendisine ödeme yapılan alacaklı, aldığını geri vermek durumunda kalabilir. Kanun ayrıca bu kişilerin, karşılık olarak verdikleri şeyden dolayı alacaklı amme idaresinden bir talepte bulunamayacaklarını belirtir.

Dava, borçlu ile hukuki muamelede bulunan veya borçlu tarafından kendilerine ödeme yapılan kimselere, bunların mirasçılarına ve kötü niyetli diğer üçüncü kişilere karşı açılır. Tasarrufun hükümsüz sayılması borçlunun amme borcunu ortadan kaldırmaz; borç devam eder. Hükümsüzlük yalnızca borçlunun elinden çıkan değerin amme alacağı için kullanılabilmesini sağlar.

Uygulamada Dikkat Edilecek Kritik Noktalar

Uygulamada sık karşılaşılan durumlardan biri, borçlunun başka bir alacaklısına olan borcunu vadesi gelmeden ödemesidir. Bu ödeme, borçlu kanunda sayılan durumdaysa ve ödeme kanundaki tarih aralığında yapılmışsa 6183 sayılı Kanun m.29 uyarınca hükümsüzdür. Vadesi gelmiş bir borcun para ile ödenmesi ise bu maddede sayılan işlemlerden değildir.

Bir diğer önemli nokta, mutat ödeme vasıtaları dışındaki ödemelerdir. Borçlunun bir borcunu para yerine mal devrederek kapatması, maddede sayılan tasarruflardandır. Kanun bu işlem için ayrıca bir zarar verme maksadı aramaz; borçlunun durumu ve işlemin tarihi şartları karşılıyorsa hükümsüzlük söz konusu olur. Borçludan mal devralarak alacağını tahsil eden kişiler bu sonucu hesaba katmalıdır.

Son olarak, rehin konusundaki ayrım önemlidir. Hükümsüz sayılan, mevcut bir borcu temin için sonradan verilen rehindir. Borçlu teminat göstermeyi evvelce taahhüt etmişse bu rehin istisna kapsamındadır. Bu nedenle rehin taahhüdünün ne zaman verildiğinin belgelenebilmesi, uyuşmazlık hâlinde belirleyici olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi borçlunun tasarrufları bu maddeye göre hükümsüz sayılır?

Amme alacağını ödemeyen borçlulardan mal beyanında bulunmayanların, malı bulunmadığını bildirenlerin veya beyan ettiği malların borcuna yetmediği anlaşılanların, kanundaki tarih aralığında yaptığı ve maddede sayılan tasarrufları hükümsüzdür.

Hangi tür ödemeler kanunen hükümsüz kabul edilir?

Borca karşılık para veya mutat ödeme vasıtaları dışında bir yolla yapılan ödemeler ile vadesi gelmemiş bir borç için yapılan ödemeler hükümsüz sayılır.

Borçlunun rehin vermesi her zaman geçersiz midir?

Hayır. Hükümsüz sayılan, mevcut bir borcu temin için yapılan rehinlerdir; borçlunun teminat göstermeyi evvelce taahhüt etmiş olduğu hâller bunun dışındadır.

Hangi tarihte yapılan tasarruflar kapsamdadır?

Ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye doğru iki yıl içinde ve ödeme müddetinin başlamasından sonra yapılan, maddede sayılan tasarruflar kapsamdadır.