2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu m. 27 uyarınca; yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınan hâllerde ya da özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda, kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere; idarenin istemiyle mahkemece yedi gün içinde, bilirkişilerce tespit edilecek değerin bankaya yatırılması karşılığında taşınmaza el konulabilir.
Acele kamulaştırma, olağan kamulaştırma sürecinin sonuçlanması beklenmeden taşınmaza el konulmasını sağlayan istisnai usuldür; kıymet takdiri dışındaki işlemler sonraya bırakılır.
Uygulama alanı üç hâlle sınırlıdır: Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacı; aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar verilen hâller; özel kanunlarda öngörülen olağanüstü durumlar. İstisna niteliği, dar yorumu gerektirir.
Enerji, ulaşım ve dönüşüm projelerinde sık başvurulan bu usul, mülkiyet hakkına en ağır müdahale biçimlerinden biri olduğundan sıkı denetime tabidir.
İdarenin istemi üzerine mahkeme yedi gün içinde; taşınmazın değerini kanundaki esaslara göre seçilecek bilirkişilere tespit ettirir ve bu bedelin mal sahibi adına bankaya yatırılmasıyla el koymaya karar verir.
2018 eklemesiyle: el koyma kararı tapuya bildirilir, devir ve temlik yapılamayacağı şerhi işlenir; taşınmaz, tebligat ve süre kurallarına uyularak boşaltılır.
Depo edilen bedel, tespit edilen tahmini değerdir; kesin bedel, sonraki bedel tespiti sürecinde belirlenir.
Aceleliğe ilişkin Cumhurbaşkanı kararına karşı iptal davası açılabilir; denetimde, acele usulü haklı kılan somut ve olağanüstü koşulların ortaya konup konmadığı incelenir.
Yerleşik yargı çizgisi; aceleliğin gerekçesiz veya salt hız kazanmak amacıyla kullanılmasını hukuka aykırı bulur: olağan usulle yürütülebilecek projelerde acele kamulaştırma yolu seçilemez.
Denetimde projenin niteliği, zamanlaması ve alternatif usullerin yeterliliği birlikte tartılır; soyut kamu yararı vurgusu tek başına yetmez.
El koyma, mülkiyeti kendiliğinden geçirmez: kamulaştırmanın kalan aşamaları (satın alma usulü, bedel tespiti ve tescil davası) tamamlanmak zorundadır.
Malik; depo edilen bedeli çekebilir, bedelin düşüklüğünü kamulaştırma bedelinin tespiti davasında tartışabilir ve süreç sürüncemede bırakılırsa taşınmazın hukuki akıbetinin belirlenmesini isteyebilir.
Tebligatların usulüne uygunluğu her aşamada denetlenmelidir; usulsüz tebligat, süreleri işletmez.
Uygulamadaki en yaygın şikâyet; el konulduğu hâlde asıl kamulaştırma işlemlerinin yıllarca tamamlanmamasıdır. Bu durum, mülkiyet hakkının belirsiz biçimde askıda kalması sonucunu doğurur.
Bu hâllerde; işlemlerin tamamlanması için idareye başvuru, hareketsizliğe karşı dava ve şartları oluştuğunda kamulaştırmasız el atma hükümlerine dayalı talepler gündeme gelir; AYM ve AİHM içtihatları malik lehine güçlü dayanaklar sunar.
Makul süre denetiminde AYM, belirsizliğin uzamasını mülkiyet hakkı ihlali saymaktadır; başvuru yollarında bu içtihat vurgulanmalıdır.
Malik, süreç boyunca vergi ve aidat yükümlülüklerinin akıbetini de idareyle netleştirmelidir.
El koyma tebliğ edilir edilmez; acelelik kararının tarihi ve kapsamı öğrenilmeli, iptal davası süresi kaçırılmamalıdır.
Depo edilen bedelin çekilmesi, bedele itiraz hakkından vazgeçme anlamına gelmez; bedel tespiti davasında gerçek değer tartışılır.
Taşınmazdaki yapı, ürün ve tesislerin tespiti için el koyma öncesi delil tespiti yaptırılması, bedel davasının altyapısını güçlendirir.
Yurt savunması ihtiyacında, aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar verilen hâllerde ve özel kanunlardaki olağanüstü durumlarda; istisnai bir usuldür.
Mahkeme yedi gün içinde bilirkişilere değer tespit ettirir; bedelin bankaya depo edilmesiyle el koymaya karar verilir ve tapuya devir yasağı şerhi işlenir.
Evet; Cumhurbaşkanı kararının iptali istenebilir. Denetimde olağanüstü koşulların somutluğu aranır.
Hayır; depo bedelini çekmek, kamulaştırma bedelinin tespiti davasında gerçek değeri tartışmaya engel değildir.
İdareye başvuru ve dava yolları kullanılır; koşullar oluştuğunda kamulaştırmasız el atma hükümleri ve tazminat gündeme gelir.
İptal, tam yargı ve itiraz süreçlerinde destek için bize ulaşın.