Amme Alacakları İçin Hangi Teminatlar Gösterilebilir?

Teminat Kavramı ve Kanuni Dayanak

Teminat, amme alacağının ödenmemesi ihtimaline karşı alacaklı amme idaresine gösterilen güvencedir. 6183 sayılı Kanun m.10, hangi değerlerin teminat olarak kabul edileceğini ve bunların nasıl değerleneceğini düzenler. Teminatın hangi hallerde isteneceği ise bu maddenin konusu değildir; o husus Kanun'un başka hükümlerinde yer alır. Örneğin Kanun, vergi ziyaı cezası kesilmesini gerektiren veya vergi suçlarına temas eden bazı hallerde ve Türkiye'de ikametgahı bulunmayan borçlunun durumu alacağın tahsilini tehlikeye düşürüyorsa teminat istenmesini öngörür. Bu yazı yalnızca kabul edilen teminat türlerini ve teminata ilişkin değerleme, tamamlama ve değiştirme kurallarını ele alır.

Madde, teminat olarak kabul edilecek değerleri beş bent halinde sayar. Bunların bir kısmı para ve paraya kolayca çevrilebilen belgelerdir; bir kısmı ise borçlunun veya onun lehine hareket eden üçüncü kişinin mallarıdır. Teminat göstermek borcu ödemek anlamına gelmez; borç ödenene kadar alacağın güvence altında tutulmasını sağlar. Hangi değerin hangi koşulla kabul edileceği bent bent farklılaşır.

Maddenin ikinci kısmı teminat gösterildikten sonraki dönemi düzenler. Teminat sonradan değerini kaybeder veya borç miktarı artarsa teminatın tamamlanması ya da yerine başka teminat gösterilmesi istenir. Borçlu ise verdiği teminatı aynı değerde başkalarıyla değiştirebilir. Şahsi kefalet bu maddedeki listede yer almaz; Kanun'da ayrı bir başlık altında düzenlenmiştir.

Kabul Edilen Teminat Türleri ve Unsurları

Listenin ilk sırasında para yer alır. İkinci grupta bankalar tarafından verilen süresiz ve şartsız teminat mektupları ile sigorta şirketleri tarafından verilen süresiz ve şartsız kefalet senetleri bulunur. Kanun her iki belge için de aynı iki niteliği arar: belge süresiz olmalı ve şarta bağlanmamış olmalıdır. Süreli veya şartlı düzenlenen bir mektup ya da kefalet senedi bu bendin tanımına uymaz.

Üçüncü grupta Hazine Müsteşarlığınca ihraç edilen Devlet iç borçlanma senetleri veya bu senetler yerine düzenlenen belgeler bulunur. Dördüncü grup, Hükümetçe belli edilecek milli esham ve tahvilattır; yani her hisse senedi veya tahvil değil, yalnızca Hükümetçe belirlenenler bu bent kapsamındadır. Bu esham ve tahvilat, teminatın kabul edilmesine en yakın borsa cetvelleri üzerinden yüzde on beş noksanıyla değerlendirilir.

Beşinci grup mallardır. İlgililer veya ilgililer lehine üçüncü şahıslar tarafından gösterilen ve alacaklı amme idaresince haciz varakasına müsteniden haczedilen menkul ve gayrimenkul mallar teminat olarak kabul edilir. Burada iki unsur birlikte aranır: malın ilgili veya onun lehine bir üçüncü şahıs tarafından gösterilmesi ve alacaklı amme idaresince haciz varakasına dayanılarak haczedilmiş olması.

Teminat Gösterme ve Değerleme Süreci

Teminatın değeri, sunulan varlığın türüne göre farklı biçimde belirlenir. Devlet iç borçlanma senetleri veya bunların yerine düzenlenen belgeler, nominal bedele faiz dahil edilerek ihraç edilmişse, bu işlemlerde anaparaya tekabül eden satış değerleri esas alınır. Başka bir ifadeyle senedin üzerinde yazılı, faizi de içeren nominal tutar değil, anaparaya karşılık gelen satış değeri teminat değeri olarak dikkate alınır.

Hükümetçe belli edilecek milli esham ve tahvilatta ise kanun açık bir hesap yöntemi öngörür. Bu değerler, teminatın kabul edilmesine en yakın borsa cetvelleri üzerinden yüzde on beş noksanıyla değerlendirilir. Dolayısıyla borsa cetvelindeki değerin tamamı değil, yüzde on beş eksiği teminat tutarı olarak hesaba katılır. Kanun bu indirimin gerekçesini açıklamaz; yalnızca oranı ve esas alınacak cetveli belirler.

Para, teminat mektubu ve kefalet senedi bakımından madde ayrı bir değerleme kuralı içermez. Haczedilen menkul ve gayrimenkul malların değerinin nasıl belirleneceği de bu maddede gösterilmemiştir. Madde yalnızca Devlet iç borçlanma senetleri ile milli esham ve tahvilat için özel değerleme ölçüsü koyar. Borçlunun teminatı değiştirme imkanı ise aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

Teminatın Değer Kaybetmesi ve Değiştirilmesi

Teminat, gösterildiği andaki değeriyle sabit kalmayabilir. Kanun'a göre teminat sonradan tamamen veya kısmen değerini kaybederse, teminatın tamamlanması veya yerine başka teminat gösterilmesi istenir. Burada tamamlanacak olan borç değil teminattır; değer kaybı oranında ek teminat verilmesi ya da değerini yitiren teminatın yerine bir başkasının gösterilmesi talep edilir.

Aynı kural borç miktarının artması halinde de geçerlidir. Borç miktarı artarsa, mevcut teminat artan tutarı karşılamayacağı için teminatın tamamlanması veya yerine başka teminat gösterilmesi istenir. Madde, tamamlamanın hangi teminat türüyle yapılacağını sınırlamaz; tamamlama veya yeni teminat, maddede sayılan teminatlardan biriyle yapılabilir.

Borçluya tanınan en önemli haklardan biri de teminatın değiştirilmesidir. Borçlu, daha önce vermiş olduğu bir teminatı, kısmen veya tamamen, aynı değerde başkalarıyla değiştirebilir. Bu hak, borçlunun likidite ihtiyacına göre teminat yapısını yeniden düzenlemesine imkan tanıyarak süreç yönetimini kolaylaştırmaktadır.

Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

İlk nokta, malların teminat sayılabilmesi için haczin aranmasıdır. İster borçlunun kendi malı ister onun lehine üçüncü bir şahsın gösterdiği mal olsun, menkul veya gayrimenkulün teminat kabul edilebilmesi için alacaklı amme idaresince haciz varakasına müsteniden haczedilmiş olması gerekir. Yalnızca bir malın gösterilmesi, haciz yapılmadıkça bu bent anlamında teminat oluşturmaz.

İkinci nokta, teminat mektubu ve kefalet senetlerinde aranan niteliktir. Kanun, bankaların teminat mektuplarının ve sigorta şirketlerinin kefalet senetlerinin süresiz ve şartsız olmasını arar. Belirli bir süreyle sınırlandırılmış veya şarta bağlanmış bir belge bu tanıma uymaz. Bu nedenle belge düzenletilirken metninde süre veya şart bulunmadığı kontrol edilmelidir.

Üçüncü nokta değerlemedir. Milli esham ve tahvilat borsa cetvelindeki değerin yüzde on beş eksiğiyle, faiz dahil ihraç edilen Devlet iç borçlanma senetleri ise anaparaya tekabül eden satış değeriyle hesaba katılır. Bu kurallar dikkate alınmadan yapılan hesap, gösterilen teminatın borcu karşılamaya yetmemesi ve teminatın tamamlanmasının istenmesi sonucunu doğurabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Amme alacağı için hangi banka belgeleri teminat kabul edilir?

Bankalar tarafından verilen süresiz ve şartsız teminat mektupları teminat olarak kabul edilir. Süreli veya şarta bağlı bir mektup kanundaki bu tanıma uymaz.

Teminat olarak gösterilen malın değeri düşerse ne olur?

Teminat sonradan tamamen veya kısmen değerini kaybederse, teminatın tamamlanması veya yerine başka teminat gösterilmesi istenir. Borç miktarı artarsa da aynı şekilde teminatın tamamlanması veya değiştirilmesi istenir.

Üçüncü kişilerin malları teminat olarak gösterilebilir mi?

Evet. İlgililer lehine üçüncü şahıslar tarafından gösterilen menkul ve gayrimenkul mallar teminat olabilir. Bunun için malın alacaklı amme idaresince haciz varakasına müsteniden haczedilmiş olması gerekir.

Devlet borçlanma senetleri teminat olarak nasıl değerlendirilir?

Hazine Müsteşarlığınca ihraç edilen Devlet iç borçlanma senetleri veya bunların yerine düzenlenen belgeler teminat kabul edilir. Nominal bedele faiz dahil edilerek ihraç edilmişlerse, anaparaya tekabül eden satış değerleri esas alınır.